Mèo khen mèo dài đuôi?

Bài báo với cái tựa đề đáng mừng: thầy thuốc Việt Nam sáng ngang tầm thế giới. Nhưng dữ liệu thực tế hình như không phù hợp với niềm tin đó.  Tự mình khoe khoang thì có khác gì mèo khen mèo dài đuôi.

Thật ra, bài báo có tựa đề khiêm tốn hơn là nội dung.  Tựa đề là Thầy thuốc Việt Nam ngang tầm một số nước phát triển.  Nhưng trong bản tin thì có một câu quan trọng, có thể làm nức lòng người: đó là câu “trình độ của thầy thuốc Việt Nam có thể sánh ngang một số nước phát triển trong khu vực và thế giới.”  Thế giới là nước nào?  Chắc chắn bao gồm cả Somalia, Ethiopia, Lào, Campuchea, Thái Lan, Mỹ, Anh, Đức, Pháp, Canada, Úc, v.v.  Nói thầy thuốc Việt Nam ngang hàng “thế giới” có nghĩa rộng quá: có thể ngang hàng với Somalia, Campuchea, nhưng cũng có thể ngang hàng với Mĩ, có lẽ là nước có nền y học hiện đại nhất thế giới.  Ngang hàng với các nước “phát triển” có lẽ là ý nói ngang hàng với Thái Lan, Mã Lai, Miến Điện.

Người viết bài này cứ phân vân, không hiểu phóng viên (hay bác Nguyễn Minh Triết?) dựa vào đâu mà phát biểu quá tự tin như thế.  Đánh giá trình độ của tập thể thầy thuốc của một nước chắc chắn không phải là chuyện dễ dàng, vì chưa ai biết phải dựa vào những tiêu chuẩn nào để đánh giá.  Đọc kĩ thì thấy đó là nhận xét của bác Nguyễn Minh Triết.  Bác Triết đi thăm Bệnh viện Việt Đức, và ấn tượng với những ca phẫu thuật khó, phức tạp đã được các bác sĩ  bệnh viện thực hiện thành công.  Từ ấn tượng đó, bác Triết cao hứng nhận định rằng “Điều này chứng tỏ tay nghề, trình độ của thầy thuốc Việt Nam có thể sánh ngang một số nước phát triển trong khu vực và thế giới”.  Lại thêm một độc đáo của Việt Nam nữa!

Tôi chợt nhớ đến một chuyện cũ cũng thú vị và có liên quan.  Hôm đó (khoảng 4 năm trước), tôi làm chủ tọa cùng với một đồng nghiệp Thái Lan trong một hội nghị khoa học ở Sài Gòn, và trong session đó có một anh bác sĩ Việt Nam trình bày những slides rất tương phản.  Vào đầu, anh trình bày slides với nhiều hình ảnh cho thấy bệnh viện hết sức bận rộn, hai ba bệnh nhân nằm cùng giường, trong các phòng bệnh rất bẩn thiểu; nhưng đến slide cuối cùng anh so sánh tỉ lệ tử vong giữa bệnh viện của anh và một bệnh viện Mĩ.  Kết quả slide so sánh cho thấy bệnh viện của anh không có bệnh nhân tử vong, còn bệnh viện hoành tráng của Mĩ tỉ lệ tử vong là 8%.  Ai cũng cười ồ lên, vì ai cũng biết ở Việt Nam bệnh nhân đòi về nhà chết (hay bác sĩ cho bệnh nhân về nhà chết), con số 0 tử vong vô nghĩa trong trường hợp đó.  Một anh bạn Thái Lan đứng lên nói nửa đùa nửa thật rằng đó là một “wonderful result” (như kì tích) và chúc mừng.  Tôi thì thấy đó là một câu mỉa mai, ấy thế mà anh bác sĩ phe ta vui vẻ khẳng định là không có bệnh nhân nào chết ở bệnh viện của anh!  Ngây thơ làm sao!

Cũng sẽ là rất ngây thơ nếu chỉ dựa vào sự thành công của vài ca phẫu thuật để tự mình đánh giá mình ngang hàng với thế giới.  Thỉnh thoảng tôi đọc báo vẫn thấy có tin cho biết bác sĩ này được “mời” đi đây đi đó, nhưng trong thực tế thì chẳng ai mời cả, mà chỉ là dịp … đi chơi.  Bất cứ nước nào cũng có vài “star” (sao) y khoa, nhất là sao phẫu thuật. Nhưng hãy cho là thành công, và sự hiện diện của những sao đó (cho dù là con số có lên đến 10 hay 100 đi nữa) cũng chẳng nói lên được trình độ của một quần thể thầy thuốc.  Cho dù Việt Nam có đoạt nhiều huy chương trong các kì thi Olympic thì những con số đó cũng không bao giờ cho phép chúng ta nói nền giáo dục Việt Nam hơn hay ngang hàng thế giới.  So sánh khách quan và công bằng nhất phải dựa vào những chỉ số quần thể và độ dao động, chứ chẳng ai dựa vào vài trường hợp cá biệt hay outlier.

Trong thực tế, chúng ta nghe nhiều đến những ca phẫu thuật thành công, nhưng chẳng ai nói đến nhiều, thậm chí rất rất nhiều, ca phẫu thuật thất bại và bệnh nhân chết.  Giải phẫu xong, bệnh nhân sống hôm nay (và báo chí ca ngợi bác sĩ tận mây xanh), nhưng khi bệnh nhân chết ngày mai và chẳng có phóng viên nào viết! Cũng có trường hợp, giải phẫu xong, chất lượng cuộc sống còn tệ hơn trước khi giải phẫu, và bệnh nhân tự hỏi hay là mình đã lầm. Có thể nào xem đó là thành công chăng?  Nói như thế để thấy đo lường thành công không dễ chút nào. Nói cách khác, vấn đề bias trong y khoa, nhất là ở Việt Nam, có lẽ là chuyện thường ngày ở huyện.

Với chương trình giảng dạy như hiện nay, với những chương trình rất Việt Nam (như “chuyên khoa I”, “chuyên khoa II”) chẳng giống nơi nào trên thế giới, và với những nghiên cứu y khoa kém cỏi như hiện nay, tôi nghĩ rất khó mà nói trình độ thầy thuốc Việt Nam ngang hàng các nước trong vùng, chứ chưa dám so sánh với Âu Mĩ.

Nhớ có lần đi chung xe với một giáo sư ngoại khoa thần kinh người Mĩ và hai bác sĩ ngoại khoa Úc (họ sang Hà Nội giúp một bệnh viện), hai ông Úc nói với vị giáo sư Mĩ bằng tiếng Anh đại khái rằng: bà mới qua đây nên chưa biết, nên chúng tôi những người đã đến đây cả chục lần có nhiệm vụ phải cảnh báo bà. Thoạt đầu tiếp xúc với họ [tức bác sĩ VN] bà sẽ nghĩ cái gì họ cũng biết [rồi anh ta giơ tay cao lên ngang đầu], nhưng đừng tin, vì trình độ của họ như thế này [anh ta kéo tay xuống ngang chân] và họ làm rất ẩu, rất cẩu thả. Anh chàng kia ngồi bên cạnh mỉm cười gật đầu. Tôi và N ngồi phía sau nghe hết câu chuyện (vì họ nghĩ chúng tôi là Hai Lúa không biết tiếng Anh), có khi cũng "nóng mặt" muốn chen vào vài câu, nhưng nghĩ đi nghĩ lại thì có lẽ nên nghe xem người ta nói gì. Đó là những nhận xét rất thật của họ, có thể không chính xác, nhưng ít ra nó cũng phản ảnh nhận xét của những người chuyên môn có certified đàng hoàng.  Đến bệnh viện, cả họ và chúng tôi đều ngỡ ngàng: chúng tôi ngỡ ngàng vì thấy họ luôn miệng khen (nào là great, excellent, wonderful, only Vietnam could do, v.v.), và họ ngỡ ngàng vì thấy chúng tôi biết nói tiếng Anh và cũng đến từ Úc. Mấy hôm sau họ tránh đi chung xe với chúng tôi.   

Thật ra, số liệu thực tế cho thấy thầy thuốc Việt Nam không hơn ai.  Một cách so sánh trực tiếp nhất là xem xét tỉ lệ đỗ kì thi AMC dành cho bác sĩ ngoại quốc muốn hành nghề tại Úc.  Theo tổng kết của nhiều kì thi kiến thức này, tỉ lệ bác sĩ Việt Nam đỗ vốn đã rất thấp (dưới 20%, có năm không có ai đỗ), nhưng còn thấp hơn so với các bác sĩ trong vùng.  Thật vậy, tỉ lệ bác sĩ Việt Nam đỗ kì thi AMC còn thấp hơn cả bác sĩ Miến Điện.  Nhiều người có lẽ ngạc nhiên với kết quả này, nhưng với chương trình dạy và học hiện nay ở các trường y Việt Nam thì bác sĩ Việt Nam khó mà có kiến thức và kĩ năng ngang hàng các nước như Thái Lan, Mã Lai, chứ chưa nói gì đến Singapore, và càng không nói đến các bác sĩ Âu Mĩ.

Đứng trên bình diện quốc gia, ngành y tế Việt Nam cũng chẳng hơn ai.  Nếu thầy thuốc của chúng ta giỏi ngang tầm thế giới, hay ngang tầm các nước trong vùng, thì chúng ta kì vọng rằng sức khỏe dân số sẽ tốt hơn, hay ít ra là tương đương với, Thái Lan.  Vậy, chúng ta thử so sánh vài chỉ tiêu cơ bản về sức khỏe cộng đồng giữa ta và Thái Lan để xem sao (xem bảng dưới đây):

Chỉ tiêu	Việt Nam	Thái Lan
Tuổi trung bình của dân số	28.2	34.2
Tuổi thọ trung bình (nam / nữ)	72.3 / 76.2	74.4 / 77.1
Tỉ lệ tử vong (tính trên 1000 dân)	7.2	5.2
Tỉ lệ tử vong trẻ em (tính trên 1000 trẻ em mới sinh)	20.4	12.4
Tỉ lệ tử vong trẻ em dưới 5 tuổi (tính trên 1000 dân số <5 tuổi)	25.0	14.0

Nguồn: Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat, World Population Prospects: The 2010 Revision.


Những số liệu cho thấy chúng ta thua Thái Lan trên mọi chỉ tiêu y tế.  Tỉ lệ tử vong dân số, tỉ lệ tử vong ở trẻ em Việt Nam đều cao hơn Thái Lan.  Tỉ lệ tử vong ở trẻ em cao gần gấp 2 lần so với Thái Lan.  Chính vì thế mà tuổi thọ trung bình của người Việt Nam thấp hơn Thái Lan khoảng 2 tuổi (nam) và 1 tuổi (nữ).  Vì chết sớm nên tuổi trung bình dân số của ta thấp hơn Thái Lan đến 6 tuổi.  Sáu tuổi. Nếu thầy thuốc Việt Nam có tài năng ngang hàng thế giới thì tại sao chúng ta thua một nước láng giềng như thế?  Điều này nói lên rằng dữ liệu thực tế không phù hợp với nhận định quá lạc quan và chủ quan.

Thật ra, trên thế giới này, chẳng ai dám tự vỗ ngực mình và nói ta đây nhất thế giới hay ngang tầm thế giới. Cho đến nay, hoàn toàn không có bất cứ một nghiên cứu nào, không có bất cứ một so sánh nào, không có bất cứ một dữ liệu nào để phát biểu rằng bác sĩ phẫu thuật Việt Nam giỏi hơn (hiểu theo nghĩa tỉ lệ tử vong ít hơn, sai sót ít hơn) hay ngang hàng với bác sĩ phẫu thuật Âu Mĩ, hay thậm chí với bác sĩ Thái Lan, Singapore. Tôi nghĩ thay vì huyênh hoang tự xem mình hơn người hay ngang hàng người theo kiểu "mèo khen mèo dài đuôi", tốt nhất là cố gắng làm tốt, cố gắng giảm tỉ lệ tử vong, giảm sai sót, nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân. Nếu có ai chê mình dở, dốt, cũng chả sao. Chuyện hơn thua là chuyện ấu trĩ, thể hiện sự thiếu tự tin hoặc tính inferiority complex.

===

http://nld.com.vn/20110517113017108p0c1002/thay-thuoc-viet-nam-ngang-tam-mot-so-nuoc-phat-trien.htm

Thầy thuốc Việt Nam ngang tầm một số nước phát triển

Thứ Tư, 18/05/2011 02:30

(NLĐ) - Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết sáng 17-5 đã tới thăm, trò chuyện với cán bộ, y - bác sĩ và bệnh nhân của Bệnh viện (BV) Việt Đức, Hà Nội

Chủ tịch nước đã thăm hỏi, động viên một số bệnh nhân, trong đó có ông Vũ Văn T. (53 tuổi), một trong 4 người vừa được BV Việt Đức phẫu thuật ghép gan thành công từ người chết não. Chủ tịch nước cũng bày tỏ vui mừng và ấn tượng trước sự phát triển của BV trong lĩnh vực chuyên môn, nghiên cứu khoa học. “Nhiều ca phẫu thuật khó, phức tạp, kỹ thuật cao đã được các chuyên gia và y - bác sĩ của BV thực hiện thành công. Điều này chứng tỏ tay nghề, trình độ của thầy thuốc Việt Nam có thể sánh ngang một số nước phát triển trong khu vực và thế giới”- Chủ tịch nước nhận định.

Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết đề nghị Bộ Y tế chủ động và quyết liệt hơn nữa trong việc đổi mới cơ chế, chính sách y tế để ngành y tế phát triển theo kịp được thực tế cuộc sống, đồng thời tạo điều kiện tốt nhất nhằm phát huy tài năng của các thầy thuốc Việt Nam.

Về cuốn sách "Nhân tài và đắc dụng": đọc lại một ý kiến

Hôm qua, khi công bố bài “Tài năng và đắc dụng”: lượng và chất, một bạn đọc là phóng viên của một nhật báo ở VN lưu ý tôi rằng cuốn sách này đã xuất bản từ năm ... 2008. Chẳng hiểu sao mấy tuần nay báo chí lại nêu "vấn đề". Anh phóng viên còn cung cấp cho tôi một thông tin thú vị về trả lời của ông Đặng Lê Nguyên Vũ mà tôi trích dưới đây.


Trong bài Phỏng vấn ông chủ "Cà phê Trung Nguyên", tác giả Nguyễn Thị Ngọc Hải có vài trao đổi với ông Đặng Lê Nguyên Vũ như sau:

Hỏi: Trong cuốn sách Tài năng và đắc dụng của nhà xuất bản Chính trị Quốc gia vừa xuất bản 2008, nghiên cứu 14 trường hợp nhân tài tiêu biểu ở VN và nước ngoài, có chọn anh là doanh nhân thành đạt thời kỳ đổi mới. Anh nghĩ sao khi được chọn chung trong sách cùng với Bạch Thái Bưởi – nhân tài kinh doanh thời cận đại?

Trả lời: Có lẽ họ xếp tôi vào vì có khả năng chút. Ông Bạch Thái Bưởi thi đua với Tây thời đó. Tôi thích ông dám thi thố tinh thần dân tộc. Ý chí của ông thật đáng trân trọng. Còn làm thế nào là chuyện khác. Ông làm trong công việc giới doanh nhân. Còn thời đại này cũng có điều kiện khác. Nãy giờ tôi có chăm chăm nói về café đâu. Cạnh tranh là có. Nhưng thời này cho phép doanh nhân như tôi có cái khác. Mức ông cạnh tranh với Tây bản địa. Doanh nhân bây giờ cạnh tranh với hãng đa quốc gia. Trung Nguyên đã cạnh tranh với Nestle chẳng hạn. Từ chỗ ra đời người ta bảo “châu chấu đá xe”…

Hỏi: Theo anh thì lối sống của xã hội ta có điều gì cần nói tới trong cạnh tranh, hội nhập?
 
 Trả lời: VN thi đua với thế giới phải định lại giá trị. Tôi tin tưởng có cơ sở đất nước sẽ hùng mạnh dù còn lo lắng nhiều. Lối sống còn nhiều người chạy theo vật chất, không coi trọng danh dự, khát vọng, tự trọng. Không gì thiêng liêng. Chuyện quan tâm chỉ là hoa hậu, ai cặp bồ với ai. Mức sống lên, đạo đức xuống. Phải như tinh thần thời chiến để khát khao, dựng được ngọn cờ lớn thoát nghèo, thoát nhục. Lãnh đạo phải đối thoại được với dân tộc. Ngay giáo dục phải giáo dục được động lực, khát khao, còn kỹ năng thì rồi rèn được. Bởi kỹ năng thì nay dạy, mai cũ liền. Khoa học tiến như vũ bão. Dưới câu chữ phải là hành động gì. Những điều anh nói có đi vào cuộc sống không? Cùng nhau làm thì giải quyết được, đừng tách ra. Không lui về một cực, chửi bới phân ly.

Có bao nhiêu doanh nhân Việt Nam có cái nhìn như thế?  Tôi đoán chắc không nhiều. Quay trở lại cuốn sách, câu hỏi đặt ra là tại sao sách đã xuất bản cả 3 năm rồi, mà nay có người gây ồn ào? Tại sao không ai điểm sách vào thời điểm xuất bản. Tôi đoán trong bối cảnh doanh nhân xuất bản tập thơ, thậm chí còn làm phim về mình, cuốn sách Tài năng và đắc dụng có lẽ được người ngoài nhìn như là một sản phẩm của trào lưu "tự khoe". Nếu thế thì thật là không công bằng cho ông Nguyên Vũ.

NVT

“Tài năng và đắc dụng”: lượng và chất

Định không bàn luận gì về những lùm xùm chung quanh cuốn sách Tài năng và đắc dụng nhưng đọc qua các ý kiến của các vị khoa bảng, tôi cũng đành phải nói vài ba câu cho gọi là “có đóng góp”.  Theo tôi, chuyện so sánh số trang sách để lượng giá tầm cỡ nhân vật là một hình thức nô lệ hóa vào lượng mà bỏ qua phần phẩm chất.

Có thể nói rằng cuốn sách Tài năng và đắc dụng do GS Nguyễn Hoàng Lương và PGS Phạm Hồng Tung làm chủ biên đã không mấy may mắn. Ngay sau khi cuốn sách ấn hành, hàng loạt bài báo chỉ trích khá gay gắt.  Dẫn đầu làn sóng chỉ trích và phê phán có lẽ là Sài Gòn Giải Phóng và Người lao động.  Những bài báo với những tựa đề không thân thiện chút nào, như Sách về nhân tài - Choáng!, Tài năng và đắc dụng: Cuốn sách phản cảm, Không phải công trình khoa học!, Sách 'Tài năng và đắc dụng': Khập khiễng và tùy tiện, v.v.  Hai vị chủ biên chắc hoặc là cười mỉm (vì sẽ có dịp bán sách), hoặc là thiếu ngủ (vì dư luận báo chí chỉ trích).  Tôi thì nghĩ rằng nhiều phê phán và chỉ trích của các vị khoa bảng hoặc là không có cơ sở khoa học, hoặc là thiếu công bằng.  Thiếu công bằng đối với ông Đặng Lê Nguyên Vũ.  Trong bài này, tôi không bàn về nội dung cuốn sách (vì chưa đọc), mà chỉ bàn qua vài khía cạnh phương pháp học (methodology) và cách tiếp cận (approach).  

Nhưng trước khi trình bày ý kiến, tôi trích vài ý kiến của các vị khoa bảng như sau:

Tác giả Trần Hữu Tá: “Thật là kỳ cục, khi sự nghiệp mới ở chặng đầu của nhà doanh nghiệp trẻ này đã được kể lể tỉ mỉ (42 trang in), nhiều gấp ba lần Trần Quốc Tuấn, thậm chí gấp hơn bốn lần bài viết về nhà mưu lược thiên tài Nguyễn Trãi (10 trang) và dài gần gấp đôi danh nhân văn hóa nhân loại Hồ Chí Minh (25 trang).”  (Ăn nói làm sao bây giờ, Tuổi Trẻ, 15/5/2011) Gs Đào Trọng Thi: “Tự thuật là một tư liệu quá thô, không có giá trị khoa học. Cũng như một mẫu thiết kế thôi, vải chỉ là một nguyên liệu, muốn may thành cái váy, cái áo thì phải có nhà thiết kế, phải có may đo […] Không những cuốn sách không có giá trị khoa học với đề tài của ĐH Quốc gia Hà Nội mà tôi còn có thể khẳng định nó không phải là một công trình khoa học.” và: “Tôi cũng muốn nói thêm về nhân vật được lựa chọn. Việc anh Vũ tự thuật đã gây phản cảm với độc giả. Tự mình viết về mình như một nhân tài đặt cạnh những nhân vật quá nổi tiếng là một cách làm rất không nên.”  (Không phải công trình khoa học! Người lao động 13/5/2011) TS Nguyễn Văn Vịnh, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế - Xã hội và Phát triển, nói việc lựa chọn doanh nhân Đặng Lê Nguyên Vũ thể hiện một thái độ hết sức hồ đồ và những người làm sách quá thiếu cảm quan khi chọn nhân vật. (Tài năng và đắc dụng: Cuốn sách phản cảm, Người lao động 12/5/2011) Ts Chu Hảo: “Bản thân cái bài tự thuật của anh Đặng Lê Nguyên Vũ viết ở đó thì về nội dung cũng như hình thức thể hiện qua cái bài đó theo tôi nghĩ là bình thường có thể chấp nhận được. Cũng có thể nhiều người cho rằng anh ấy hơi lãng mạn và hơi khuếch trương những ý tưởng của mình nhưng tôi nghĩ rằng anh ấy có quyền làm như vậy. Anh ấy nhận thức vấn đề và phát biểu ý kiến riêng của mình. Anh ấy kể lại cuộc đời của anh ấy với tất cả những khó khăn ... phấn đầu từ ban đầu theo tôi nghĩ là nhiều cái đáng trân trọng. Tuy nhiên cái bài đó mà xếp vào trong cuốn sách đó thì lại là việc khác.” Thế nhưng bản thân của những người chủ biên làm cuốn sách đó đã có những nhận thức nếu mà chân thành thì cũng rất là thô thiển. Nếu là chân thành thì cũng không nghiêm túc.” (Sách "Tài năng và đắc dụng” bị phê bình, RFA 15/5/2011) Tác giả Lê Văn Nghệ: “Nếu là một con người bình thường, không hoang tưởng, không có triệu chứng về trí não, khi ai đó vì lẽ gì đó ca ngợi mình, xếp mình “ngồi” chung với các danh nhân thì vì sự tự trọng và liêm sỉ cũng nên biết cách thoái thác, rút lui. Nếu không, sự háo danh ở đây chỉ có thể gọi là “xú danh”. Có đúng vậy không? Chúng tôi xin dành câu trả lời cho ông Đặng Lê Nguyên Vũ.”  (Từ háo danh đến xú danh, Phụ Nữ 13/5/2011)

Nặng nề quá!

Những ý kiến trên đây có một mẫu số chung: không có bằng chứng.  Thật vậy, tất cả những ý kiến về so sánh số trang giấy cho đối tượng Đặng Lê Nguyên Vũ, Hồ Chí Minh, Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Trãi, v.v. đều mang tính một chiều và mang màu sắc cảm tính. Chúng ta thử điểm qua những vấn đề nêu: về số trang sách và cách nghiên cứu. 

Về số trang sách

Cuốn sách gồm có 3 phần và 14 nhân vật.  Phần I là những nhân tài trong lĩnh vực lãnh đạo, quản lý, bao gồm 5 nhân vật: Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Trãi, Đào Duy Từ, Hồ Chí Minh, và Chulalongkorn.  Phần II là những nhân tài trong lĩnh vực khoa học – công nghệ, và chủ biên chọn 4 người: Lê Quý Đôn, Trần Văn Giàu, Albert Einstein, và Thomas Edison.  Phần III là nhân tài trong lĩnh vực kinh tế, kinh doanh, và chủ biên chọn ra 5 người tiêu biểu: Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Trường Tộ, Bạch Thái Bưởi, Đặng Lê Nguyên Vũ, và Bill Gates.    

Để trả lời câu hỏi này chúng ta cần phải sách có bao nhiêu trang.  Theo một nguồn tin trên Tuổi Trẻ thì sách dày 328 trang, nhưng nếu trừ các trang bìa, mục lục, cảm tạ, tổng quan thì có lẽ sách có 300 trang dành cho nội dung chính.  Sách có 14 nhân vật. Và, theo giả định đặt ra ở trên, nếu không có bias, thì mỗi người có khoảng 21.4 trang.  Ông Đặng Lê Nguyên Vũ “chiếm” 42 trang, tức cao gấp 2 lần trung bình.  Với số liệu đó, chúng ta có thể dùng phương pháp thống kê để trả lời câu hỏi trên đây.  Kết quả phân tích cho thấy quả thật số trang dành cho đối tượng Đặng Lê Nguyên Vũ cao hơn các đối tượng khác một cách có ý nghĩa thống kê (trị số P < 0.0001).  

Nhưng “câu chuyện” không dừng ở đó.  Kết quả phân tích thống kê còn cho thấy số trang dành cho chủ tịch Hồ Chí Minh cũng cao hơn so với số trang dành cho cụ Nguyễn Trãi và Trần Quốc Tuấn.

Do đó, nếu phàn nàn rằng số trang dành cho đối tượng Đặng Lê Nguyên Vũ quá nhiều, thì cũng có thể có lí do để phàn nàn số trang dành cho hai vị anh hùng dân tộc (Nguyễn Trãi và Trần Quốc Tuấn) quá ít so với số trang dành cho cụ Hồ Chí Minh! 

Tuy nhiên, một điều khá thú vị là người ta chỉ phàn nàn về số trang dành cho ông Đặng Lê Nguyên Vũ, nhưng hình như người ta không xem xét đến một sự thật khác (có lẽ ít ai để ý).  Đó là số từ cho mỗi mục từ trong Từ điển Bách khoa Toàn thư.  Trong cuốn Từ điển này, mục từ về cụ Hồ Chí Minh có 1308 từ, cao nhất so với các nhân vật khác như Trần Hưng Đạo (459 từ), Nguyễn Trãi (562 từ).  Thậm chí, số từ trong mục từ Võ Nguyên Giáp (560) còn cao hơn cả số từ dành cho Trần Hưng Đạo (xem bảng dưới đây).  Cả hai ông tướng (Võ Nguyên Giáp và Trần Hưng Đạo) đều nổi danh trên thế giới, vậy chúng ta kì vọng hai vị tướng này có cùng số từ?  Câu trả lời dĩ nhiên là không.  Tôi đoán không ai ngớ ngẩn đến nổi đòi hỏi phải cân đo tầm cỡ một nhân vật bằng số từ vựng hay trang sách.  

Nhân vật	Số từ
Hồ Chí Minh	1308
Trần Hưng Đạo	459
Nguyễn Trãi	562
Lê Duẩn	520
Võ Nguyên Giáp	560
Trường Chinh	570
Lý Thái Tổ	176
Trần Nhân Tông	295
Ngô Quyền	175
Lý Thường Kiệt	275
Nguyễn Huệ	442
Gia Long	314
Nguyễn Văn Thiệu	128
Ngô Đình Diệm	292

Nguồn: http://dictionary.bachkhoatoanthu.gov.vn

Lượng và phẩm 

Xin nhắc lại: không có ai cho rằng cách trình bày qua số lượng từ vựng như thế là tỏ lòng thất kính với các tiền nhân như Nguyễn Trãi và Trần Hưng Đạo, và tôi nghĩ cũng chẳng có ai dùng số lượng từ vựng để nói rằng các danh tướng và nhà văn hóa trong lịch sử có tầm cỡ thấp hơn cụ Hồ Chí Minh.  Mọi so sánh đều khập khiễng. 

Tại sao trường hợp ông Đặng Lê Nguyên Vũ chiếm nhiều trang sách?  Đây không phải là câu hỏi bài này muốn trả lời, nhưng hình như người chủ biên cũng chưa giải thích một cách thuyết phục.  Có thể chỉ là ngẫu nhiên, nhưng cũng không loại trừ khả năng có thiên vị (vì sự khác biệt có ý nghĩa thống kê).  Cũng có thể ông Đặng Lê Nguyên Vũ cung cấp nhiều thông tin hơn những người đã qua đời (và nếu như thế thì người chấp bút viết về các nhân vật khác còn nợ một lời giải thích).  Nói tóm lại, chúng ta chưa biết.  Nhưng căn cứ vào số trang sách để so sánh ai đáng trân trọng hơn ai, theo tôi là quá cảm tính. 

   

Thế nào là nghiên cứu khoa học? 

Như tôi trích ở phần trên, Gs Đào Trọng Thi cho rằng tự thuật là một tư liệu thô (raw data), không có giá trị khoa học, và ông khẳng định rằng cuốn sách không phải là một công trình khoa học.  Tôi không đồng ý với nhận định này.  Nghiên cứu khoa học không phải chỉ là vật lí hay khoa học thực nghiệm.  Khoa học xã hội có những mô hình nghiên cứu rất khác với nghiên cứu vật lí như Gs Đào Trọng Thi từng biết.  Trong Khoa học xã hội, nhà nghiên cứu có thể chọn mô hình case study (nghiên cứu trường hợp) bằng cách làm phỏng vấn theo chủ đề (focus interview), và những phát biểu sẽ phải qua một phân tích định lượng, hoặc là tổng quan mang tính định chất.  Mô hình case study chính là mô hình hai giáo sư chủ biên chọn, và họ hoàn toàn có lí do để chọn mô hình này.  Những dữ liệu mà ông Đặng Lê Nguyên Vũ cung cấp là fact, và fact có giá trị khoa học vì có thể sử dụng trong phân tích.  Còn phân tích như thế nào là chuyện khác.  

Tôi rất ngạc nhiên về phát biểu của Gs Đào Trọng Thi.  Xin nhắc lại rằng case study là những nghiên cứu mà (a) phương pháp mang tính định tính (qualitative method) với số lượng cỡ mẫu nhỏ; (b) mục tiêu của nghiên cứu mang tính bao quát, dầy đặc (kiểu như cung cấp một bức tranh tổng quát của một vấn đề); (c) sử dụng một loại chứng cứ cụ thể như lâm sàng, quan sát cá nhân, lịch sử, văn bản học, v.v.; (d) phương pháp thu thập chứng cứ mang tính “tự nhiên” như quan sát quá trình phát triển của cá nhân ; (e) chủ đề hòa quyện với nhau; (f) sử dụng nhiều nguồn dữ liệu ; (g) điều tra những đặc điểm của một sự kiện, một vấn đề.  Do đó, trong bối cảnh đặt ra, tôi nghĩ nhóm nghiên cứu chọn mô hình case study cũng hợp lí.  Một người cầm trịch về khoa học trong Quốc hội mà tuyên bố như thế thì quả là đáng tiếc.  

Trong case study, nhà nghiên cứu có thể chọn bất cứ ai mà họ cảm thấy có thông tin.  Không nên quá cảm tính khi phê bình tại sao chọn người này mà không là người khác (cảm tính đó nên dành cho văn học, chứ không phải khoa học). Nhưng tiêu chuẩn chọn là vấn đề cần bàn.  Theo nguyên lí của nghiên cứu trường hợp, nhà nghiên cứu có thể chọn 1 đối tượng hay một nhóm đối tượng miễn là họ hội đủ tiêu chuẩn (inclusion criteria). Những tiêu chuẩn chọn có thể là tính tiêu biểu, tính đa dạng, tính deviation, tầm ảnh hưởng, con đường tiến thân, tấm gương, v.v. Công bằng mà nói, ông Đặng Lê Nguyên Vũ hội đủ những tiêu chuẩn này. (Người ta có thể làm luận án tiến sĩ về sự thành đạt của cà phê Trung Nguyên, và chuyện đó cũng bình thường). Cố nhiên, nhiều doanh nhân khác có lẽ cũng đáp ứng những tiêu chuẩn vừa đề cập. Nhưng trong số những người có thể lựa chọn cho nghiên cứu, còn có yếu tố tiếp cận hay gọi là convenience.  Có thể ông Nguyên Vũ sẵn sàng hợp tác, nên các vị nghiên cứu sử dụng trường hợp của ông ấy như là một đối tượng.  Hoàn toàn chẳng có gì sai sót ở đây. 

Có người nói ông còn quá trẻ, thành tích chưa có gì. Tôi nghĩ nếu nói về tuổi tác thì chúng ta phải cần đến định lượng. Tuổi trung bình của 14 đối tượng là 63. Ông Đặng Lê Nguyên Vũ tuổi 41, và người cao tuổi nhất là ông Trần Văn Giàu (100 tuổi). Đứng trên phương diện định lượng, không có lí do để nói ông Nguyên Vũ còn trẻ, nhưng có thể có lí do nói ông Trần Văn Giàu ... quá già. Thật ra, chẳng có lí do gì để nói hai trường hợp này là cá biệt cả. 

 Người Việt chúng ta hình như có “ác cảm” với doanh nhân, xem họ như những người gian manh, điêu ngoa, làm lời bất chính.  Ngược lại, người Việt có xu hướng ca ngợi các danh nhân quân sự, văn học, và ca ngợi … cái nghèo.  Vậy thì tại sao trong thế kỉ 21 chúng ta không vinh danh một doanh nhân thành đạt, mà doanh nhân này có xu hướng trân trọng văn hóa nữa.  Do đó, đối chiếu với những lĩnh vực và mục tiêu nghiên cứu, tôi tôi nghĩ mô hình nghiên trường hợp là hoàn toàn có thể chấp nhận được.

Tự thuật là xấu ? 

Một phát biểu khác của Gs Đào Trọng Thi cũng cần phải xem xét lại.  Ông nói: “Tôi cũng muốn nói thêm về nhân vật được lựa chọn. Việc anh Vũ tự thuật đã gây phản cảm với độc giả. Tự mình viết về mình như một nhân tài đặt cạnh những nhân vật quá nổi tiếng là một cách làm rất không nên.”  (Người lao động 13/5/2011).  Nếu tôi là ông Đặng Lê Nguyên Vũ, có lẽ tôi cũng thấy ngại khi làm như thế.  Rất khó mà viết về mình, về cái tôi đáng ghét.  Thế nhưng chúng ta phải khách quan ở đây.  Ở các nước phương Tây, tự thuật về mình, tự đánh giá thành tích của mình là một chuyện hết sức bình thường.  Trong các buổi phỏng vấn đề bạt chức danh giáo sư, hội đồng khoa bảng lúc nào cũng yêu cầu ứng viên tự viết và nói về mình, tự đánh giá mình đứng ở đâu trên thế giới.  Không biết tự mình sell là sẽ chuốc lấy thất bại não nề trong thế giới hiện đại này.  Muốn hay không muốn thì đó là sự thật. Thoạt đầu người Á châu rất ngại với “văn hóa tự khoe” này, nhưng dần dần rồi cũng quen đi.  Chuyện ông Đặng Lê Nguyên Vũ, một doanh nhân từng tiếp xúc đồng nghiệp quốc tế, nếu có viết về mình tuy thoạt đầu mới nghe qua cũng là lạ, nhưng tôi thì không thấy có gì bất bình thường ở đây.  

Cần nhắc lại rằng 50 năm trước (1961), bác Hồ -- kí tên dưới bút danh T. Lan -- cũng từng tự viết về mình qua tác phẩm“Vừa đi đường vừa kể chuyện”.  Trong cuốn này, bác Hồ cũng thỉnh thoảng … tự khen mình đó chứ.  Xin trích vài câu trong cuốn sách này để biết ngày xưa bác viết như thế nào:

Đi theo Bác có: một tiểu đội bảo vệ, một thầy thuốc – Bác sĩ Chân, đồng chí Thành với tôi, T. Lan. Muốn đi nhanh Bác cho đội bảo vệ đi trước vài mươi phút, rồi Bác và ba anh em chúng tôi đi sau. Trên đường đi, Bác thường ghé thăm một cách bất thình lình đồng bào các bản làng và các đơn vị bộ đội. Anh em chiến sĩ và cán bộ thấy Bác đến một cách đột ngột, lúc đầu thì ngơ ngác rồi thì mừng quýnh lên, reo hò nhảy nhót, quây quần lấy Bác, có khi quên cả trật tự. Sau khi xem tận nơi bếp nấu, chỗ ở, công tác vệ sinh, Bác thân mật hỏi han thăm sắc khỏe mọi người, dặn dò, phê bình, khuyến khích mấy lời như cha nói với đàn con, rồi lại tiếp tục đi. Một hôm, trời hửng sáng, Bác ghé thăm một xóm ở gần đường. Ngoài đồng ruộng thấy mấy trăm chị em dân công, Kinh có, Tày có, Nùng có, Mán có… Người thì vừa nhóm bếp nấu cơm, vừa nói chuyện vui vẻ. Người thì chụm năm chụm ba, đang ngồi dựa lưng vào nhau mà ngủ. Bác hỏi mấy chị đang nhóm lửa: “Các cô cả đêm ngồi ngủ ngoài trời như vậy cả sao?” Các chị trả lời: “Vâng ạ, nhà đồng bào chật, chỉ đủ chỗ để chứa lương thực của bộ đội khỏi ướt. Các cháu ngủ ngoài đồng thế này càng vui…”. Bác ôn tồn khen ngợi chị em, rồi bảo chúng tôi: “Bộ đội ta dũng cảm như vậy, nhân dân ta dũng cảm như vậy, ta nhất định thắng, địch nhất định thua”.

Do đó, tôi nghĩ những gì bác Đào Trọng Thi phê bình ông Đặng Lê Nguyên Vũ xem ra thiếu công bằng và không phù hợp với xu thế của thời đại.

Nhưng ở đây còn có vấn đề của nhà nghiên cứu, của nhóm chủ biên.  Vấn đề là tại sao ông Đặng Lê Nguyên Vũ xuất hiện như là một đối tượng nghiên cứu nhưng cũng đồng thời là một tác giả?  Ngoài ra, chúng ta thấy có sự nhập nhằng trong vai trò của người thực hiện.  Sách đề tên 2 chủ biên là GS Nguyễn Hoàng Lương và PGS Phạm Hồng Tung, nhưng phía trong bìa lại có 8 tác giả.  Tám tác giả (bao gồm cả 2 người chủ biên là Nguyễn Hoàng Lương, Phạm Hồng Tung, Nguyễn Hoàng Hải, Đinh Thị Thúy Hiên, Lê Thị Lan, Nguyễn Ngọc Thắng, Phạm Minh Thế, và Đặng Lê Nguyên Vũ.  Cần nói thêm rằng sách còn có người biên tập (Phạm Thị Thinh).  Vấn đề đặt ra là vai trò của những chủ biên, tác giả, và biên tập viên ra sao.  Ai là người thu thập dữ liệu, ai phân tích dữ liệu, và ai là người thật sự viết sách?  

Tuy nhiên, luật sư của ông Đặng Lê Nguyên Vũ đã chính thức có yêu cầu đính chính rằng "Doanh nhân Đặng Lê Nguyên Vũ không phải là đồng tác giả của nhóm chủ biên quyển sách’Tài năng và đắc dụng’).  Nhưng đính chính này không phù hợp với những gì in trong sách, mà trong đó tên ông được ghi là tác giả (xem hình trên)!   

Có hai khả năng xảy ra: một là nhóm chủ biên tự ý đưa tên ông Đặng Lê Nguyên Vũ vào sách mà không cho ông hay biết; hai là ông … quên. Nếu trường hợp thứ nhất xảy ra, thì đó là một biểu hiện của sự tắc trách trong nghiên cứu khoa học, và có thể nói là một vi phạm đạo đức khoa học (vì đó là hiện tượng tác giả danh dự).  Nếu trường hợp thứ hai xảy ra, thì đây là một trường hợp mâu thuẫn lợi ích (conflict of interest).  Mâu thuẫn quyền lợi có thể xảy ra trong nghiên cứu khoa học, và điều đó không có nghĩa là sẽ ảnh hưởng đến chất lượng nghiên cứu, nhưng đương sự phải tuyên bố ngay từ đầu là sự hiện diện của đương sự là một mâu thuẫn quyền lợi.  Dù trường hợp này đi nữa, thì sự việc là một tín hiệu có vấn đề về vai trò tác giả và đối tượng nghiên cứu trong công trình cấp Nhà nước này.

Tóm lại, các phân tích bán định lượng vừa trình bày trên đây cho thấy không có bằng chứng để kết luận rằng việc chọn ông Đặng Lê Nguyên Vũ là một bất bình thường.  Có bằng chứng cho thấy số trang sách dành cho các đối tượng nghiên cứu rất khác nhau, và sự khác biệt không chỉ xảy ra trong trường hợp ông  Đặng Lê Nguyên Vũ mà còn trong nhiều trường hợp khác.  Nhưng sự khác biệt về lượng (số trang) không thể là chứng cứ để kết luận có sự thiên vị, và càng không phải là một thước đo về phẩm chất của thông tin.  Nhưng qua công trình nghiên cứu này, có thể nói rẳng cách làm nghiên cứu khoa học xã hội ở nước ta còn nhiều bất cập.

PS. 

(1) Về chi tiết phân tích dữ liệu và tính toán có thể xem bên trang statistics.vn 

(2) Có thể đọc một phiên bản khác [đơn giản hơn] của bài này trên Tuần Việt Nam với cái tựa đề giật gân :-) không phải tôi đặt nhé. 

Bàn về “huyền thoại”

Xin giới thiệu một phản hồi dưới đây của anh Phùng Hoài Ngọc liên quan đến hai chữ huyền thoại trong bài báo trên Quân đội nhân dân tuần qua. 


Đọc bài báo của Bắc Hà “Không bao giờ đánh đổ được huyền thoại Hồ Chí Minh” trên báo Quân đội nhân dân ngày 17/5/2011, tôi có chút phân vân về cách dùng từ của tác giả.  Hôm kia đã có một bài bàn về từ huyền thoại với đối chiếu nghĩa tiếng Anh.  Trong bài này, tôi chỉ bàn về cái tựa đề và lỗi viết văn, theo thói quen nghiên cứu và giảng dạy Ngữ văn.

Tôi giở hai cuốn từ điển chính thống ở Việt Nam có từ “huyền thoại” thì thấy giải thích như sau:

Từ điển tiếng Việt : Huỵền thoại là “Câu chuyện huyền hoặc, kỳ lạ, hoàn toàn do tưởng tượng; thần thoại” (Viện ngôn ngữ học, 1997, Hoàng Phê chủ biên, trang 454).

Từ điển văn học, bộ mới (Nhà xuất bản Thế giới, 2004). Đây là cuốn từ điển văn học mới nhất và uy tín nhất hiện nay ở Việt Nam (4 giáo sư chủ biên: Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Trần Hữu Tá). Huyền thoại (trang 668): Khái niệm chỉ một hình thức tư duy đặc thù của con người thời nguyên thủy, trong đó cái kỳ ảo che giấu những sự thật, được bảo lưu dưới nhiều dạng thức của đời sống tinh thần nhiều nhóm cư dân trên thế giới và đi vào văn học nghệ thuật. (…) Ở thế kỷ XX, huyền thoại trở lại với nhân loại (…). Nhân vật lịch sử có thể trở thành nhân vật huyền thoại: truyện pha trộn cái thực với cái hoang đường, cái hư ảo, cái kỳ diệu, thường bằng phương pháp phóng đại các kích cỡ, làm lệch lạc hình tượng nhân vật hay sự kiện lịch sử, có khi thần bí hóa nó, nhằm mục đích giải thích một nhân vật kỳ vĩ hoặc tuyên truyền trong đại chúng một tư tưởng nào đó.

Xin hỏi nhà báo Bắc Hà đã dùng từ “huyền thoại” theo cuốn từ điển nào?

Chúng ta đều biết ngày nay“huyền thoại” thường được dùng theo nghĩa ẩn dụ trong văn chương nghệ thuật, vậy ta nên hiểu từ này theo nghĩa văn chương nghệ thuật.

Bắc Hà viết: “Về Chủ tịch Hồ Chí Minh, những kỳ tích của Cách mạng Việt Nam trong thế kỷ XX gắn liền với cuộc đời, sự nghiệp, đạo đức của Người, đã thật sự là một huyền thoại trong tâm thức của nhân dân ta và bè bạn quốc tế”.

Đọc câu văn này tôi thấy lăn tăn: Câu văn lủng củng dễ sợ, phải đoán mãi, đoán ép mới nhìn ra chủ ngữ rất dài “Về Chủ tịch…của Người”. Tác giả hào hứng thông báo chủ tịch Hồ Chí Minh “đã thật sự là một huyền thoại trong tâm thức của nhân dân ta và bè bạn quốc tế”.

Nhưng điều đó đi ngược lại với giới sử học, giới khoa học nói chung.  Các nhà sử học, nhà nghiên cứu văn hóa khát khao đi giải mã huyền thoại cho thỏa chí khám phá sự thật. Ít khi ai làm ngược lại là biến một người cụ thể thành huyền thoại. Người muốn giải mã huyền thoại, thì bài báo này đang cố gắng đi tạo ra huyền thoại mới!

Thật là nhiêu khê quá !

Tôi đoán, nhà báo định viết “Không thể đánh đổ thần tượng…” nhưng ông lại ngại dùng từ “thần tượng” (lâu nay đang mất giá vì các thần tượng ca sĩ dỏm) bằng “huyền thoại” đẹp đẽ hơn, mơ hồ và lung linh hơn.
Viết văn chính luận dùng ẩn dụ, nó như con dao hai lưỡi, phải vững tay mới viết được. Mong nhà báo rèn luyện chuyên môn nhiều hơn.


Phùng Hoài Ngọc

===
Ps. Có thể xem thêm bài Huyền thoại ?

Huyền thoại?

Đó là tựa đề bài báo “Không bao giờ đánh đổ được huyền thoại Hồ Chí Minh” trên Quân Đội Nhân dân làm tôi hơi … sốc!  Sốc vì hai chữ huyền thoại. 



Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) định nghĩa huyền thoại là “câu chuyện huyền hoặc, kì lạ, hoàn toàn do tưởng tượng; thần thoại”.

Nghĩa trên của tiếng Việt cũng không khác gì với tiếng Anh.  Huyền thoại dịch sang tiếng Anh có lẽ là myth hay legend.  Theo định nghĩa mà tôi hiểu thì legend là từ đề cập đến một người hay thành tựu mang tính vĩnh cữu được cường điệu hóa bởi giới truyền thông (tuyên truyền) hơn là bởi truyền thống hay sự thật.  Khi đề cập đến một legendary politician (chính khách huyền thoại) thì người ta hiểu đó là một sự thổi phồng, một sản phẩm của sự cường điệu của giới truyền thông.

Đối chiếu với những định nghĩa trên, thì tựa đề bài báo trên QĐND hàm ý … tiêu cực.  Trong đoạn cuối của bài báo, tác giả viết: “Huyền thoại đó chính là cuộc đời, sự nghiệp, trí tuệ, ý chí, tư tưởng và đạo đức Hồ Chí Minh - một tấm gương hiếm có trong các vĩ nhân của nhân loại.” Vâng, cuộc đời và sự nghiệp của ông cụ thì không ai cãi (ngoại trừ mấy người bị chi phối bởi định kiến chống cộng).  Nhưng cuộc đời và sự nghiệp của ông là sự thật, chứ đâu phải là huyền thoại, đâu phải chuyện thần thoại do tưởng tượng.  Hay là giới báo chí thêu dệt cuộc đời và sự nghiệp của ông cụ?  (Xin nói thêm rằng thêu dệt ở đây là hiểu theo nghĩa của Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê: "bịa đặt, thêm thắt một cách khéo léo, tạo thành chuyện y như có thật")

Tôi nghĩ dùng chữ huyền thoại trong tựa đề trên QĐND là không thích hợp, nếu không muốn nói là sai.  (Hay là tiếng Việt của tôi có vấn đề?)

NVT
===
http://www.qdnd.vn/qdndsite/vi-VN/61/43/5/5/5/148043/Default.aspx

Không bao giờ đánh đổ được huyền thoại Hồ Chí Minh

QĐND -  Tổng kết kinh nghiệm “Diễn biến hòa bình” - tiến hành cuộc “chiến tranh không có khói súng” ở nhiều nước XHCN, các thế lực thù địch cho rằng, muốn đánh đổ chế độ xã hội XHCN, thì không chỉ tiến công vào hệ tư tưởng, cường điệu các sai lầm, khuyết tật của Đảng Cộng sản, của cán bộ đảng viên mà còn phải “hạ bệ thần tượng”, đánh đổ “huyền thoại” - những người tiêu biểu nhất cho ý chí cách mạng, khát vọng của nhân dân, trí tuệ của dân tộc, làm sụp đổ tận gốc niềm tin của quần chúng đối với con đường cách mạng do Đảng Cộng sản dẫn dắt.

Về Chủ tịch Hồ Chí Minh, những kỳ tích của Cách mạng Việt Nam trong thế kỷ XX gắn liền với cuộc đời, sự nghiệp, đạo đức của Người, đã thật sự là một huyền thoại trong tâm thức của nhân dân ta và bè bạn quốc tế.

Hằng năm, cứ vào dịp Tháng Năm lịch sử, cả dân tộc ta vui mừng tổ chức ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh - người con ưu tú nhất của dân tộc, linh hồn của cách mạng Việt Nam trong thế kỷ XX; người khai sinh ra Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, nay là Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam; Người đã cùng Đảng ta lãnh đạo nhân dân cả nước làm nên Cuộc cách mạng Tháng Tám lịch sử và chống lại những kẻ thù xâm lược hung bạo nhất thời đại, giành lại độc lập dân tộc, các quyền công dân và quyền con người cho nhân dân ta, mở ra giai đoạn mới cho phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới. Cũng trong thời điểm đó, các thế lực thù địch lại dấy lên làn sóng xuyên tạc, vu cáo, bôi nhọ thân thế, sự nghiệp, đạo đức của Người, với tham vọng “đánh đổ huyền thoại Hồ Chí Minh”.

Khác với nhiều năm trước khi các thế lực thù địch thi nhau nói bậy, chửi càn…, năm nay chúng lại cạnh tranh, nói xấu nhau theo kiểu “lục súc tranh công” về các thủ đoạn chống Cộng. Có kẻ nói DVD "Sự thật về Hồ Chí Minh" do linh mục Nguyễn Hữu Lễ, một thầy tu phá giới và Trần Quốc Bảo, khổ công thực hiện đã không đáp ứng được cái mà chúng  mong đợi, tức là trừ khử được cái huyền thoại về Hồ Chí Minh…  Có kẻ còn cho rằng: DVD là “một thất bại”,  vì đã không đánh đổ được huyền thoại Hồ Chí Minh, trái lại đã “remodel” (làm lại, củng cố) nó, thậm chí DVD “là một kế hoạch rất tinh vi và thâm độc, kín đáo và tài tình trong âm mưu duy trì và củng cố cái ngôi thần tượng Hồ Chí Minh trong lòng người dân Việt Nam và mãi mãi con cháu sau này”…

Việc những kẻ sản xuất ra DVD “Sự thật về Hồ Chí Minh" do Nguyễn Hữu Lễ và Trần Quốc Bảo tổ chức thực  hiện với nguồn tài chính đáng ngờ thực ra chỉ là những điều nhặt nhạnh, gom góp lặt vặt, hoặc là “những suy luận chủ quan” theo kiểu “suy bụng ta ra bụng người”, hoặc những sự kiện chẳng có liên quan gì đến Hồ Chí Minh “mà chỉ là một sản phẩm chống Hồ Chí Minh, và chống Cộng sản, hoàn toàn vô giá trị” (Trần Chung Ngọc - Hoa Kỳ). Có người còn cho rằng, sản xuất DVD này là một thủ đoạn kiếm tiền một cách khéo léo của Nguyễn Hữu Lễ, Trần Quốc Bảo dựa vào các lực lượng cực hữu trong chính quyền Mỹ và những kẻ vẫn còn giữ hận thù với cách mạng Việt Nam.

Sau đây là một vài ví dụ chúng dẫn ra trong DVD này: Về ngày sinh và ngày mất của Chủ tịch Hồ Chí Minh, chúng cho rằng Bác và những người Cộng sản Việt Nam là những người “không trung thực”. Nhận định đó hoàn toàn không khách quan, thiếu trí tuệ. Cũng như nhiều người, nhất là ở một quốc gia phong kiến, lạc hậu trước đây vì không có giấy khai sinh, không nhớ ngày sinh hoặc vì những lý do khác nhau, Cụ Hồ chọn ngày 19-5 làm ngày sinh của mình là bình thường, không có gì là không trung thực cả. Vì ở đây không có động cơ xấu xa nào. Còn về ngày mất của Chủ tịch Hồ Chí Minh, thì hoàn toàn không gắn gì với Người. Về sự kiện này, trước khi có DVD trên một chục năm, Tổng bí thư Nguyễn Văn Linh đã nói: "Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời lúc 9 giờ 47 phút ngày 2-9-1969… Để ngày Bác mất không trùng với ngày vui lớn của dân tộc, Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa III) đã quyết định công bố Chủ tịch Hồ Chí Minh mất vào lúc 9 giờ 47 phút ngày 3-9-1969. Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VI) cho rằng, nay cần công bố lại đúng ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời”.

Thêm một ví dụ khác, DVD của Nguyễn Hữu Lễ và Trần Quốc Bảo cho rằng: “Hồ bị Chủ nghĩa Mác mê hoặc” (trả lời phỏng vấn của Bùi Tín); “Hồ là tín đồ cuồng tín của chủ nghĩa Cộng sản” (trả lời phỏng vấn của Olivier Todd)... Sự thật thì sao? Như  Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhiều lần nói rằng, Người lựa chọn Chủ nghĩa Mác - Lê-nin là vì học thuyết đó đã trả lời cho Người câu hỏi phải làm gì và làm  như thế nào để cứu nước và giải phóng dân tộc. Đồng thời, Người sẵn sàng chọn lọc, học hỏi tất cả những tinh hoa trí tuệ của nhân loại, không phân biệt phương Đông hay phương Tây, kể cả những mặt tích cực của tôn giáo nhằm mưu cầu hạnh phúc cho nhân dân. Bản Tuyên ngôn Độc lập do Người soạn thảo và Tuyên bố vào ngày mồng 2-9-1945 đã trích Tuyên ngôn Độc lập của Hoa Kỳ năm 1776; Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của Pháp năm 1789 là một ví dụ. Trong một văn kiện khác, Người nói: Học tập Chủ nghĩa Mác - Lê-nin là "học tập cái tinh thần xử trí mọi việc, đối với mọi người, và đối với bản thân mình,…là để áp dụng một cách sáng tạo vào hoàn cảnh thực tế của nước ta”.

Vậy, huyền thoại Hồ Chí Minh là gì? Các thế lực thù địch dù có quỷ quyệt, thâm độc đến đâu cũng không thể đánh đổ được huyền thoại đó, là vì Huyền thoại Hồ Chí Minh là thành quả vĩ đại của dân tộc Việt Nam trong thế kỷ XX - là sự nghiệp giành và bảo vệ vững chắc độc lập dân tộc, tự do, hạnh phúc cho nhân dân, mở ra con đường  đưa dân tộc ta, Nhà nước ta, xã hội ta tiếp cận với các giá trị của nền văn minh nhân loại trong thời đại ngày nay. Đồng thời, bằng chính sự nghiệp đó dân tộc ta đã góp phần quan trọng mở ra thời đại cách mạng giải phóng cho các dân tộc thuộc địa trên toàn thế giới.

Huyền thoại đó chính là cuộc đời, sự nghiệp, trí tuệ, ý chí, tư tưởng và đạo đức Hồ Chí Minh - một tấm gương hiếm có trong các vĩ nhân của nhân loại. Người đã dành trọn cả cuộc đời mình với những hoạt động cách mạng phong phú, đầy gian nan, nguy hiểm vì dân tộc Việt Nam, vì công cuộc giải phóng các dân tộc thuộc địa và vì nhân loại.

Huyền thoại đó sẽ không bao giờ có thể bị đánh đổ, bởi vì những thành quả của cuộc cách mạng Việt Nam do Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng của Người lãnh đạo đã trở thành một trong những trang lịch sử đẹp nhất, đáng tự hào nhất của dân tộc ta. Huyền thoại đó sẽ không bao giờ có thể mất đi còn bởi vì đạo đức, lối sống của Chủ tịch Hồ Chí Minh là kết tinh văn hóa của dân tộc, là sự hội tụ văn hóa của cả phương Đông và phương Tây. Hơn nữa, đó còn là một dự báo về một nền  “văn hóa của tương lai” của nhân loại../.

Bắc Hà

Thôi nôi website: thử đọc thứ hạng website ở Việt Nam

Hôm nay là ngày 16/5/2011. Ngày này chẳng có gì đặc biệt với bạn đọc, nhưng đó là ngày thôi nôi (đầy năm) của trang web mà các bạn đang ghé thăm.  Nhân dịp này, chủ nhà xin có lời cảm ơn đến các bạn xa gần đã ghé qua tệ xá.  Và, như là một tri ấn, tôi thử làm vài so sánh về thứ hạng của vài website / blog trong và ngoài nước. Kết quả so sánh cho thấy vài bất ngờ. 

Thiệt tình!  Cứ bày ra hết ngày này đến ngày nọ để ăn mừng.  Năm ngoái là ngày website có 1 triệu lượt ghé thăm, tôi có một entry đánh dấu ngày đó.  Năm nay, đến khi website có 2 triệu lượt ghé thăm, lại thêm một entry.  Nay lại đến ngày thôi nôi, và lại có entry này.  Đáng lẽ phải có một bài mừng sinh nhật Karl Marx (và cũng là ngày sinh nhật của tôi 5/5), nhưng sợ làm thế người ta lại bảo mình … ăn theo vĩ nhân. :-)  Thế là lờ đi.  Nhưng sinh nhật website thì khó mà lờ được, nên các bạn hãy thông cảm cho tôi.

Đúng một năm trước đây, trang web các bạn đang đọc ra mắt công dân thế giới mạng (netizens).  Ý tưởng làm một website cá nhân đến một cách rất tình cờ.  Hôm đó là một buổi trưa, chúng tôi ngồi uống cà phê bàn về một đề tài nghiên cứu (chúng tôi vẫn làm thế mỗi ngày), và sau khi xong chuyện, chúng tôi chuyển sang ý tưởng làm một trang web.  Đó là một cuộc chơi "ra biển lớn", đầy rủi ro nhưng cũng đầy hào hứng.  Trước đây, tôi có một trang web cá nhân do Bs Phan Xuân Trung bên ykhoa.net làm cho, nhưng một thời gian vận hành thì trang web bị hư hỏng (bài vở biến mất và không tìm lại được), nên tôi chuyển sang trang blog. Đến khi bài vở trên trang blog càng ngày càng nhiều, và nhu cầu hệ thống hóa trở thành cấp thiết, nhưng mô hình blog không thể đáp ứng.  Do đó, chúng tôi (Nguyên và tôi) nghĩ đến chuyện làm website.  Nghĩ là một chuyện, còn làm là một chuyện khác.  Tôi thì dốt về website, nên tất cả đều phải nhờ Nguyên, vốn cũng là dân “tài tử” trong kĩ thuật mạng.  Nhưng với sự miệt mài học hỏi và thử nghiệm, Nguyên đã làm chủ được kĩ thuật làm website, và thế là trang www.nguyenvantuan.net ra đời như là một thí nghiệm kĩ thuật.  Chúng tôi quan niệm làm cái gì cũng phải đơn giản và informative.  Trang web này được thiết kế theo định hướng đó.

Trải qua 365 ngày góp mặt với đời [internet] trang web đã đón nhận 2.3 triệu lượt ghé thăm.  Làm thống kê [theo kiểu dốt], mỗi ngày có khoảng 6325 lượt ghé thăm.  Cố nhiên, đó không phải là số khách ghé thăm; trong thực tế, số khách ghé thăm – unique visitors – dao động trong khoảng 4000 đến 6000 mà thôi (nếu tin vào Joomla stats!)  Tuy nhiên, trong thời gian ngắn ngủi đó, website cũng đã 2 lần bị “bệnh” nặng, và 1 lần bị bệnh nhẹ.  Hai lần bị bệnh nặng, tưởng là biến khỏi không gian cyber và “bỏ cuộc chơi” rồi, nhưng nhờ ơn trời website gắn gượng đứng dậy và vẫn còn khỏe [nhưng chưa mạnh] cho đến nay.  Hi vọng rằng trong tương lai sẽ không bị cảm cúm với virus và không bị đánh gục bởi ngoại lực, trang web sẽ có dịp góp mặt với đời.

Rất khó nói chính xác đối tượng chính của trang web này là ai.  Một khi trang web đã có mặt trong không gian cyber, thì bất cứ ai cũng có thể ghé thăm.  Tuy nhiên, nhìn qua những gì tôi nhận được phản hồi (qua email cũng như qua những lần tiếp xúc ngoài đời) thì đa số bạn đọc làm trong ngành y tế, khoa học, và giáo dục.  Trong số đó, sinh viên và nghiên cứu sinh đang theo học nước ngoài cũng khá nhiều.  Có người viết đến tôi rất cảm động, là qua những bài chỉ dẫn cách viết văn khoa học mà em ấy đã xong luận án và còn được khen!  Tôi còn được biết, nhiều loạt bài trong trang web này đã được thu thập thành tài liệu giảng dạy hoặc tham khảo ở trong nước.  Tôi cảm thấy vui, vì qua trang web này ít ra tôi cũng giúp được nhiều bạn đọc.
Qua trang web này tôi đã làm quen với nhiều bạn trong và ngoài nước.  Nhiều người đã trở thành bạn thân ngoài đời.  Một số bạn đã tạo cho tôi cơ hội để chia sẻ những kinh nghiệm và kiến thức chuyên ngành.  Một số khác đã qua trang web này tìm đến tôi và mời nói chuyện trong các trung tâm nghiên cứu ở trong nước.  Tôi lúc nào cũng ghi nhận những tấm thịnh tình đó.  Sống ở đời có gì vui hơn là mình đem lại niềm vui và giúp được đồng môn, đồng hương, là duy trì cái tỉ số zen (zen ratio) trên 10.

Một số ý kiến bày tỏ trên trang web này cũng làm cho vài bạn đọc không hài lòng, thậm chí rất giận.  Điều này thì tôi hiểu và chấp nhận.  Chẳng hạn như ba ngày qua, tôi nhận được vài email trách móc, mắng mỏ về câu văn rằng có người thêu dệt Kinh thánh.  Có email chửi bới khá nặng nề.  Có người còn muốn lên lớp tôi về Công giáo và xin Chúa tha tội cho tôi!  Ui chao.  Hình như vẫn còn vài giáo dân quá nhạy cảm, ít ra là nhạy cảm hơn Phật tử.  Trong quá khứ tôi cũng có vài ý kiến không mấy hay ho với tôn giáo của Má tôi (Phật giáo), nhưng chẳng thấy Phật tử nào chửi bới.  Và, tôi thấy không / chưa có bằng chứng để thay đổi ý kiến cá nhân.  Thôi thì chấp nhận ở sao cho vừa lòng người vậy.

Ngày thôi nôi cũng là dịp lí tưởng để tính sổ đời.  Xin trích vài con số dưới đây như là một báo cáo cho bạn đọc:

Bạn đọc đến từ đâu?  Không có thống kê chính xác.  Tuy nhiên, dựa vào thống kê (do statcounter.com lấy mẫu trên 500 lượt ghé thăm) thì trên 2/3 khách đến từ Việt Nam.  Phần còn lại là đến từ Mĩ (~13%), và một số không nhỏ đến từ Hà Lan, Nhật, Bỉ, Canada, Pháp, Hungary, Thụy Điển (mà tôi đoán là nghiên cứu sinh).  Số khách đến từ Úc chiếm chỉ 1.2% trong tổng số khác viếng trang nhà.  Những con số này chắc không chính xác, vì họ chỉ tính trên 500 lượt khách mà thôi, nhưng cũng cung cấp thông tin cho thấy đa số bạn đọc đến từ Việt Nam và Mĩ.

Khách đến từ	% trên tổng số 500 lượt ghé thăm
Việt Nam	68.6
Mĩ	13.4
Hà Lan	2.6
Nhật	2.6
Bỉ	2.2
Canada	1.6
Pháp	1.4
Hungary	1.4
Thụy Điển	1.2
Úc	1.2

Trang web đứng ở vị trí nào trong thế giới mạng?  Không cần con số cũng có thể nói là rất khiêm tốn.  Thật vậy, con số khách ghé thăm thì ấn tượng như thế, nhưng trong thực tế thì thứ hạng còn khiêm tốn lắm.  Theo alexa.com, tính đến ngày hôm nay, thì trang web này được xếp hạng 2538 ở Việt Nam, 282,722 của alexa.com, và 299,316 ở Mĩ.  Để so sánh, các bạn có thể làm vài so sánh do tôi trích từ alexa.com dưới đây.  Nhìn qua số liệu dưới đây, chúng ta dễ dàng thấy anhbasam.wordpress.com là trang blog phổ biến nhất, đứng hạng 895 ở Việt Nam.  Đứng sau anhbasam là boxitvn.wordpress.com (hạng 986), quechoa của bác Nguyễn Quang Lập (1173), viet-studies.info (1138), và Nguyễn Xuân Diện (2062). Điều thú vị là mấy trang blog này còn phổ biến hơn cả báo … Nhân Dân (đứng hạng 2204).  Có thể nào nói nhandan.com.vn đã thua ngay trên sân nhà không ? :-)

        So sánh vài trang blog nổi tiếng và báo “lề phải”

Trang web / blog	Hạng của Alexa	Hạng ở Việt Nam
anhbasam.wordpress.com	137,139	895
quechoa.info	133,624	1173
boxitvn.wordpress.com	87,890	986
boxitvn.blogspot.com	342,109	3133
boxitvn.net	118,892	?
nguyenxuandien.blogspot.com	259,283	2062
viet-studies.info	79,748	1138
Báo chí lề phải / trái
vnexpress.net	352	3
vietnamnet.vn	1373	14
tuoitre.vn	3542	25
thanhnien.com.vn	5930	44
nhandan.com.vn	239,230	2204
nld.com.vn	13,999	112
laodong.com.vn	21,402	159
tiasang.com.vn	482,036	7421
diendan.org	578,314	5852

        Nguồn: Alexa.com

Thời gian khách tiêu ra trong trang web dao động trong 2 đến 7 phút (theo alexa.com).  Nhưng phân tích cụ thể trên 500 khách ghé thăm (theo statcounter.com) cho thấy dao động khá lớn.  Khoảng 45% chỉ tiêu ra dưới 5 giây (chắc là khách đi lạc); phần còn lại chủ yếu là từ 5 phút trở lên, với 14% tiêu ra trên 20 phút.  Nhưng những số này chỉ trên 500 lượt ghé thăm (nếu muốn có đầy đủ trên 2 triệu lượt ghé thăm thì statcounter.com … đòi trả tiền :-)), nên cũng khó nói có phản ảnh đúng thực tế hay không. Thôi thì mình cũng biết đôi điều về thái độ của khách.



Số trang trong website mà khách đọc dao động trong khoảng 1 đến 3 trang (xem biểu đồ dưới đây).



Trong 365 ngày qua, trang web này đã cống hiến cho bạn đọc trên 300 bài viết / entry. Nếu tính cả một số bài chuyển từ trang blog cũ, thì trang web đã có gần 1300 bài viết / entry. Phần lớn những bài viết này là của tôi, nhưng cũng có một số ít sưu tập từ các trang blog / web bạn. Một số bài viết tôi không lấy làm tâm đắc lắm, nhưng lại là những bài được nhiều người đọc nhất.  Ngược lại, có những bài tôi rất tâm đắc, nhưng chẳng có bao nhiêu người đọc. Chẳng hạn như vừa qua, những bài phản biện về chiều cao và thể lực, bài về năng suất khoa học, hoặc về sông Cửu Long của anh Ngô Thế Vinh là những bài tôi tâm đắc, nhưng những bài này ít người đọc hơn là những bài ... linh tinh (như chuyện trích dẫn).  Qua đó mới thấy bạn đọc Việt khá lạ lùng: hình như họ thích những gì đơn giản,  có hơi hám thời sự xã hội, và bài mang nội dung negative (như chuyện tiếng Anh, trường dỏm, văn hóa dùi cui ...); họ không thích khoa học. Chính vì thế mà trang web này không có chỗ để bạn đọc bình luận, và "chính sách" đó sẽ duy trì trong tương lai. Đã thấy nhiều bình luận của người Việt từ các trang web khác, tôi không tin rằng một mục như thế sẽ có ích (ít ra là tôi không có thì giờ để đọc, chứ nói gì đến trả lời). Nói đến thì giờ, có bạn hỏi làm sao tôi có thì giờ viết hơi nhiều như thế. Cũng như bất cứ ai, tôi cũng chỉ có 24 giờ mỗi ngày, cũng lo chuyện "cơm áo gạo tiền" (và phải làm nghĩa vụ khoa học quốc tế), nhưng có lẽ tôi tổ chức thì giờ ok và làm việc rất dài trong ngày so với nhiều người khác. Vả lại, tôi chỉ viết những gì mình quan tâm, và khi có ý tưởng + thông tin thì viết cũng nhanh thôi. Có lần vì bị một chị biên tập viên "đuổi" dữ quá,  tôi viết bài về chất độc da cam cho Tuổi trẻ ngay trên chuyến xe gập ghềnh về miền Tây. Chính vì viết nhanh nên ... viết sai.  Sai chính tả.  Cũng có khi sai về fact - dữ liệu.  Nhưng tôi may mắn có nhiều bạn đọc thương tình chỉ ra những sai chính tả và sửa kịp thời.  Nhân đây, xin chân thành cám ơn các bạn đã mách bảo, nếu các bạn phát hiện sai sót, nhớ mách riêng cho tôi nhé, đừng nói cho ai biết :-).

Khoảng 20% những bài viết trong web này đã công bố trên các báo và tạp chí trong nước.  Một số đã hay sẽ sưu tập thành sách và hi vọng xuất bản nay mai. Tôi hi vọng sẽ xuất bản một cuốn sách chỉ dẫn về cách viết bài báo khoa học và cách trình bày báo cáo trong các hội nghị khoa học.  Không có cuốn nào làm cho tôi vui hơn cuốn này.

Thôi thì mượn cớ thôi nôi, tôi xin gửi lời cám ơn đến các bạn đọc xa gần (nhất là bạn đọc trong nước), các trang web và blog bạn đã đặt đường link đến trang web của tôi.  Tôi khắc trong tâm tấm thịnh tình của các bạn, và sẽ cố gắng làm những gì trong khả năng của mình nhằm đem lại những thông tin có ích và thú vị.

NVT

PS. Sẵn đây, xin mời các bạn nào ham thích thống kê nên ghé qua trang www.statistics.vn cho biết.  Đây là trang web do một số anh chị em bác sĩ, kĩ sư, chuyên gia, giảng viên đại học đứng ra làm.

Chỉ dẫn cách trình bày powerpoint trong hội nghị khoa học

Trong loạt bài trước, tôi đã bàn về cách viết một bài báo khoa học. Nhưng trong hoạt động khoa học, việc trình bày kết quả nghiên cứu trong các hội nghị cũng quan trọng. Tuy nhiên, tôi thấy rất nhiều đồng nghiệp trong nước chưa quen với những qui ước trình bày báo cáo khoa học, chưa rành cách làm chair, và trong thực tế đã xảy ra nhiều chuyện cười ra nước mắt. Bắt đầu bằng bài này, tôi sẽ đăng một loạt bài về cách trình bày báo cáo khoa học trong các hội nghị. 

Trong khoảng 10 năm gần đây, tôi có dịp tham dự và nói chuyện trong nhiều workshop, hội nghị, hội thảo ở trong nước.  Qua những lần như thế tôi phát hiện nhiều bất cập trong cách trình bày một báo cáo khoa học của nhiều đồng nghiệp.  Sau này, tôi có một loạt bài giảng về cách viết và trình bày báo cáo khoa học trong hội nghị.  Đây là loạt bài được soạn ra một cách chi tiết hơn so với những bài giảng trước đây.  Tôi ho vọng loạt bài này sẽ cung cấp vài thông tin và kinh nghiệm có ích cho các đồng nghiệp trong nước.

Trong loạt bài này, tôi sẽ chia sẻ kinh nghiệm cách trình bày báo cáo trong các hội nghị khoa học. Tôi sẽ bàn về khá nhiều chủ đề, từ cách đặt tựa đề bài nói chuyện, đến những qui tắc trong cách soạn bài nói chuyện (như font chữ, kích thước chữ) và cách soạn slide sao cho có hiệu quả nhất.  Hôm nay, tôi sẽ bắt đầu qua thảo luận cách đặt tựa đề.

Tựa đề 

Tựa đề của một báo cáo khoa học hay một bài nói chuyện cũng giống như là một dòng chữ … quảng cáo.  Cũng như chuyên gia quảng cáo, diễn giả muốn có nhiều người chú ý đến bài nói chuyện của mình, muốn cử tọa hấp dẫn với nội dung của bài nói chuyện.  Để đạt được mục đích đó, cách hay nhất trong đặt tựa đề bài nói chuyện là phải đầy đủ, nhưng không quá phức tạp mà cũng đừng quá chung chung.  Tựa đề phức tạp làm người nghe không còn hấp dẫn.  Tựa đề chung chung làm người nghe không có động cơ để theo dõi và không tập trung.  Sau đây là vài chỉ dẫn cụ thể về cách đặt tựa đề sao cho hấp dẫn người nghe.

1.  Slide đầu tiên 

Bài nói chuyện dĩ nhiên bắt đầu bằng slide đầu tiên, thường là slide tựa đề.  Không có qui ước nào đặt tựa đề bài nói chuyện, nhưng 2 thông tin quan trọng nhất cần phải có là:

1. Tựa đề bài nói chuyện
2. Tác giả và nơi làm việc

Tựa đề thường viết bằng font chữ 40 trở lên để cử tọa dễ đọc.  Ngoài ra, tôi thấy một số báo cáo, nhất là báo cáo viên là nghiên cứu sinh, còn cung cấp thêm các thông tin như:

3. Tên và ngày hội nghị
4. Danh sách đồng tác giả
5. Tên và logo của trung tâm nghiên cứu
6. Tên của thầy/cô hướng dẫn
7. Cảm tạ
8. Cơ quan tài trợ
9. Hình ảnh nền (background image)

Thông tin 3 có khi cần thiết, vì nó cho thấy báo cáo viên có đầu tư thời gian để soạn tài liệu cho hội nghị.  Trong thực tế, có nhiều báo cáo viên rất lười biếng, họ sử dụng một bài nói chuyện từ hội nghị này sang hội nghị khác, chẳng có thông tin gì mới.  Cách làm lười biếng như thế rất phản tác dụng, vì người nghe chẳng những xem thường diễn giả, mà còn cảm thấy mất thì giờ đi nghe những thông tin cũ.

Thông tin 5-7 có khi không cần thiết.  Thật vậy, có thể nói phần lớn người nghe chẳng cần biết tên hay logo của trung tâm, hay tên của thầy cô, hay cảm tạ.  Tuy nhiên, những thông tin này có khi làm cho thầy cô và đồng nghiệp … hài lòng.  Nó còn cho thấy tác giả là người “biết điều”, ăn ở có trước có sau, chứ không phải vô ơn.
Thông tin 8 (tên cơ quan tài trợ) cũng có khi quan trọng. Có hội nghị yêu cầu tác giả phải nói rõ cơ quan tài trợ, và phải tuyên bố những mâu thuẫn lợi ích (conflict of interest) ngay từ slide đầu tiên để cử tọa biết.
Thông tin 9 (hình nền) có thể làm cho slide hấp dẫn hơn, nhưng cần phải chú ý đến hình ảnh.  Thông thường, hình ảnh nền là những yếu tố của công trình nghiên cứu, hay hình (có khi là bản đồ chỉ trung tâm nghiên cứu – nếu có gì để “khoe”).

Cần lưu ý rằng slide đầu tiên không nên cung cấp quá nhiều thông tin.  Nhiều thông tin trong slide như thế rất dễ làm cho cử tọa bị sao lãng.  Tùy theo hội nghị và tùy theo yêu cầu, chỉ cần tựa đề và tên tác giả có lẽ là đủ.

2.  Bỏ những câu chữ rườm rà

Một khi đã quyết định tựa đề bài báo cáo, tác giả cần phải xem xét lại một cách cẩn thận.  Cần phải xóa bỏ những từ rườm rà, vì những từ này có thể làm cho người nhìn khó lãnh hội vấn đề.  Thử xem qua những tựa đề sau đây:

• The ligno-cellulose biomass fuel chain: a review
• A study on producing bread in Andalucia with the acid moisture technique
• Development of a Portable Device for Work Analysis to Reduce Human Errors in Industrial Plants

Tựa đề thứ nhất có thể thích hợp cho một bài báo, nhưng không thích hợp cho bài nói chuyện.  A review không cần thiết ở đây, vì tác giả có thể nói.  Tựa đề thứ hai thì thừa chữ A study on. Tương tự, trong tựa đề thứ ba có cụm từ Development of cũng là thừa, vì tác giả có thể đề cập khi nói chuyện.  Do đó, những tựa đề trên có thể sửa lại như sau:

• Ligno-cellulose biomass fuel chain
• Producing bread in Andalucia with acid moisture technique
• A Portable Device for Work Analysis to Reduce Human Errors in Industrial Plants

3.  Tránh tựa đề mang tính quá kĩ thuật 


Như đề cập trên, tựa đề bài nói chuyện như là một cái quảng cáo sản phẩm.  Do đó, nên để ý đến cách viết tựa đề hấp dẫn.  Một tựa đề hấp dẫn có khả năng thu hút sự chú ý của khán giả trong hội nghị. Người dự hội nghị thỉnh thoảng xem các bài nói chuyện ngoài lĩnh vực chuyên môn của họ, nhưng họ có thể nghĩ rằng những kiến thức và kết quả trong bài nói chuyện có thể giúp ích cho lĩnh vực nghiên cứu của họ.  Do đó, tác giả nên cố gắng đặt tựa đề sao cho khán giả cảm thấy gần gũi, không quá chi tiết kĩ thuật.

Chúng ta thử so sánh những tựa đề sau đây:

Tựa đề quá kĩ thuật	Tựa đề hấp dẫn hơn
A Pervasive Solution for Risk Awareness in the context of Fall Prevention in the Elderly	A Novel Solution for Preventing Fall in the Elderly
An evaluation of the benefit of the application of usability and ergonomics principles to consumer goods	Ergonomics of consumer goods: an evaluation of benefits
Construction and validation of a carrier to shuttle nucleic acid-based drugs from biocompatible polymers to living cells	Method for transferring nucleic acid-based drugs from biocompatible polymers to living cells

Chú ý trong những tựa đề mang tính kĩ thuật, không có động từ.  Khi sửa tựa đề tôi cố gắng cho một động từ vào.  Tựa đề có động từ rất “lợi hại” trong báo cáo khoa học bằng miệng, bởi vì động từ cho chúng ta một cảm giác động.  Danh từ không cung cấp một ý nghĩa động.  Chú ý rằng động từ chỉ thường sử dụng cho bài nói chuyện, chứ không phải cho bài báo khoa học.

4.  Dùng tựa đề với 2 phần

Tựa đề 2 phần cung cấp thêm thông tin cho khán giả.  Do đó, một “chiến lược” gây chú ý là dùng tựa đề gồm 2 phần, và cách nhau bằng một dấu “:” hay "–".  Thử so sánh vài tựa đề sau đây:

Tựa đề một phần	Tựa đề hai phần
Preparation, characterization, and degradability of low environmental impact polymer composites containing natural fibers	Preventing Italy from disappearing under polyethylene bags: Using low environmental impact polymer composites
Anti-tumor activity of bacterial proteins: study of the p53-azzurine interaction	Azzurrine binds to p53: Towards a nontoxic alternative to chemotherapy
The discoursal construction of audience identity in undergraduate assignments	Discoursal construction of audience identity in undergraduate assignments: Who, What, How

5.  Không nên quá súc tích — dùng động từ, giới từ


Chúng ta thử đọc tựa đề sau đây:

An innovative first-year PhD student scientificEnglish didactic methodology


Thoạt đầu, tựa đề xem ra hàm chứa một ý nghĩa, nhưng khi đọc xong thì hình như nó có ý nghĩa khác.  Vấn đề ở đây là tác giả đã dùng cấu trúc tính từ + danh từ + danh từ như là tính từ.  Cụm tính từ first-year PhD student scientificEnglish didactic chính là … thủ phạm. Tính từ innovative là đề cập đến methodology, chứ không phải first-year PhD student.  Do đó, một tựa đề dễ đọc hơn có lẽ là:


An innovative methodology for teaching scientific English to first-year PhD students


Từ bài học trên, chúng ta rút ra kết luận rằng một tựa đề tốt phải:

• Đặt tính từ trước danh từ nó đề cập đến (như innovative đề cập đến methodology chứ không phải students)
• Có một động từ (teaching)
• Dùng giới từ (for, to)

Một số ví dụ sau đây có thể minh họa cho nguyên lí trên.

Tựa đề không có động từ	Tựa đề có động từ
The implementation of sustainable strategies in multinational companies	Implementing sustainable strategies in multinational companies
TOF-SIMS: an innovative technique for the study of ancient ceramics	TOF-SIMS: an innovative technique for studying ancient ceramics
Fault detection of a Five-Phase Permanent-Magnet Motor - a four-part solution	Four ways to detect faults in a Five-Phase Permanent-Magnet Motor
Effect of crop rotation diversity and nitrogen fertilization on weed management in a maize-based cropping system	How does crop rotation diversity and nitrogen fertilization affect the way weeds are managed in a maize-based cropping system?

6. Kiểm tra văn phạm!

Các qui tắc về văn phạm, nhất là cách dùng mạo từ (a, an, the), là vấn đề “nhức đầu” cho nghiên cứu sinh và nhà khoa học không quen với tiếng Anh.  Một số qui tắc văn phạm cũng có thể áp dụng cho cách đặt tựa đề.  Chúng ta thử xem qua ba tựa đề dưới đây:

Multimodality in the context of Brain-Computer Interface

Importance of role of planning and control systems in supporting interorganizational
relationships in health care sector

Iran Foreign Policy

Tựa đề thứ nhất có lẽ thiếu danh từ số nhiều (interfaces).  Tựa đề thứ hai thiếu mạo từ.  Tuy mạo từ ít khi nào dùng trong tựa đề, nhưng nếu một tựa đề dài như trên thì mạo từ cũng cần thiết.  Tựa đề thứ ba có vấn đề về hô ngữ (apostrophe).  Có thể sửa lại như sau:

Multimodality in the context of a Brain-Computer Interface/of Brain Computer
Interfaces


The importance of the role of planning and control systems in supporting interorganizational relationships in the health care sector


Iran’s Foreign Policy


7.  Kiểm tra chính tả

Tựa đề của một bài nói chuyện dứt khoát không để sai chính tả.  Điều này rất hiển nhiên, nếu đó là bài nói chuyện về luận án, hay một công trình nghiên cứu.  Tuy nhiên, tìm ra lỗi chính tả trong một tựa đề có khi đòi hỏi thời gian, nhất là đối với tác giả không quen với tiếng Anh như là tiếng mẹ đẻ.  Chúng ta thử xem xét những tựa đề sau đây:

The Rethoric of Evil in German Literature

Governance choice in railways: applying empirical transaction costs economics to the the railways of Easter Europe and the former USSR

Hearth attack! Cardiac arrest in the middle aged

Trong tựa đề đầu tiên, rethoric có vẻ không sai, bởi vì nó hao hao giống cách phát âm (mà đúng ra phải là rhetoric).  Trong tựa đề thứ hai và thứ ba, từ đúng đáng lẽ phải là Eastern và Heart. Trong trường hợp này, không có phần mềm nào có thể phát hiện Easter và Hearth. Ngoài ra, sự lặp lại (the the) cũng có khi khó phát hiện.  Những tựa đề trên có thể sửa lại:

The Rhetoric of Evil in German Literature

Governance choice in railways: applying empirical transaction costs economics to the railways of Eastern Europe and the former USSR

Heart attack! Cardiac arrest in the middle aged

8.  Suy nghĩ một tựa đề khác thay thế

Trong một hội nghị, khán giả phải nghe và nhìn nhiều bài báo cáo.  Những bài báo cáo thường có cấu trúc với tựa đề như Introduction - Methodology - Discussion - Conclusion and Future Work - Thank you for your attention - Any questions? Nếu bài báo cáo của mình được sắp xếp vào buổi cuối cùng của hội nghị, hay vào buổi trưa / chiều (tức là khán giả rất dễ … buồn ngủ), tác giả cần phải suy nghĩ cách hấp dẫn khán giả.

Một cách để không cho khán giả ngủ là không dùng những tựa đề Introduction - Methodology - Discussion – Conclusion.  Thay vì dùng những tựa đề đó trên slide, tác giả có thể đặt tựa đề sao cho mỗi slide chỉ có 1 điểm (point) duy nhất.  Chẳng hạn như nếu tôi trình bày ảnh hưởng của vitamin D đến tử vong, tôi có thể mở đầu phần dẫn nhập bằng slide với tựa đề Vitamin D and mortality – current literature. Thay vì slide là Conclusion tôi có thể viết tựa đề là Vitamin D and mortality in post-fracture mortality.  Cách viết tựa đề như thế làm cho bài báo cáo là một câu chuyện, và nó làm cho mình professional hơn, hoàn toàn khác với đám đông.

Một cách khác để đặt tựa đề cho từng phần là:

Outline: Why? Why should you be excited?

Methodology: How? Don’t try this at home

Results: What did we find? Not what we were expecting

Discussion: So what? Why should you care?

Future work: What next? Men at work
Thank you: That’s all folks. See you in the dinner table!

(Còn tiếp)

Kì sau: Cách soạn power point slide